Waarom werden in het Paleolithicum rotstekeningen gemaakt? (22.000 – 10.000 jaar geleden in de Coa-vallei, Portugal)

Pierre van Eijl

 Ontdekking van de rotstekeningen uit het Paleolithicum

Eind vorige eeuw werd in het Noordoosten van Portugal een bijzondere ontdekking gedaan. In de vallei van de Coa een zijrivier van de Douro, werden op de rotsen in de open lucht tal van tekeningen gevonden. Archeologisch onderzoek toonde vervolgens aan dat deze tekeningen 22.000- 10.000 jaar oud waren. De tekeningen waren van paarden, herten, oerossen en geiten. De tekeningen komen uit een tijdsperiode die in de archeologie bekend staat als het Laatpaleolithicum. Het was een tijd waar de toenmalige mensen, voor zover we weten, nog geen landbouw of veeteelt hadden en door jagen en verzamelen van groente en fruit aan eten kwam. Wel gaf de aanwezigheid van duizenden rotstekeningen aan dat deze vallei gedurende een heel lange periode, van 22.000 tot 10.000 jaar geleden, bewoond moet zijn geweest.

De redding van de rotstekeningen

De vondst van de rotstekeningen had grote consequenties voor dat gebied. De regering had namelijk net, in 1995, besloten in de Coa-vallei een stuwdam aan te leggen waardoor alle rotstekeningen onder water zouden komen te staan. Toen dat bekend werd kwamen er protestacties op gang om deze rotstekeningen te redden. Ook kwam er nader onderzoek van UNESCO naar deze tekeningen. In december 1994 kwam Jean Clottes naar de regio om de ontdekkingen te onderzoeken. Hij noemde de Coavallei “de grootste openluchtlocatie van paleolithische kunst in Europa is, zo niet ter wereld”. De protestacties waren intensief. Veel Portugese jongeren kwamen in actie om deze rotstekeningen van hun verre voorvaderen te redden. Toen na verkiezingen een nieuwe regering gevormd werd, besloot deze de bouw van de stuwdam te stoppen en van de Coa-vallei een archeologisch park te maken: Parque Arqueológico do Vale do Côa. Een sterk uitvergrote en ingekleurde rotstekening op een berghelling geeft dit archeologisch park een opvallende landmark (zie figuur 1).

Figuur 1: Sterk uitvergrote en ingekleurde eigentijdse rotstekening op een berghelling in de Coa=vallei

Een museum voor de rotstekeningen

Ook werd in de Coa-vallei een museum gebouwd over de rotskunst: Museu das gravuras de Foz do Côa oftewel het museum van de tekeningen van de monding van de Coa-rivier. Bij ons bezoek aan de Coa-vallei bezochten we dit prachtige museum. Ze bevatten niet de oorspronkelijke rotstekeningen maar wel replica’s, ingekleurde afbeeldingen van de gevonden diertekeningen en achtergrondinformatie. Twee voorbeelden van ingekleurde afbeeldingen van een geit en een oeros staan hieronder (figuur 2 en 3). Evenals een niet ingekleurde afbeelding van een hert (figuur 4).

Figuur 2: Ingekleurde afbeelding van een geit

Figuur 3: Ingekleurde afbeelding van een oeros

Figuur 4: Afbeelding van een hert

Bezoek aan de rotstekeningen

Na het museumbezoek kregen we (de schrijver en reisgenote Uma Ina) een rondleiding langs de rotstekeningen van Penacosa, een van de vijf plekken in de Coa-vallei waar de rotstekeningen te zien zijn.

Figuur 5: Uitzicht op de Coa-vallei

Tijdens een rit met een terreinwagen kregen we al beelden van de Coa-vallei (zie figuur 5). We kwamen na een kwartier aan in de Coa-vallei en kregen daar de rotstekeningen te zien. Op het eerste gezicht was het voor ons onduidelijk (zie figuur 6) wat daarop te zien was.

Figuur 6: Close-up rotstekening uit de Coa-vallei

Er staan veel tekeningen op de vlakke kant van deze rots. Pas na het zorgvuldig volgen van de lijnen in deze tekeningen kan er het beeld van een paard opdoemen. Hint: rechts midden in de figuur kan een paardenkop onderscheiden worden. Door de inkervingen in de rots naar links te volgen kan het lichaam van het paard zichtbaar worden. Door de lijnen in kleur weer te geven kan het beeld van een paard nog duidelijker verschijnen. In figuur 7 staat ter illustratie een ingekleurde figuur van een paard zoals dat op een rots in de Coa-vallei ontdekt is.

Figuur 7: Ingekleurde afbeelding van een paard

Archeologen hebben de tekeningen op deze rots nader onderzocht. Er werden behalve het paard ook een verrassend aantal oerossen zichtbaar (zie figuur 8).

Figuur 8: Ingekleurde afbeelding met oerossen en een paard

Maar waarom maakten de mensen uit het paleolithicum deze rotstekeningen? En dat duizenden jaren achtereen, van generatie op generatie werden deze tekeningen gemaakt. Tal van theorieën zijn daarover opgesteld. In het Coa-museum worden er een paar genoemd: uitingen van rotskunst, deel van een sjamanistisch ritueel of een vruchtbaarheidsrite omdat de koeien doorgaans met dikke buiken werden afgebeeld. Om meer zicht te krijgen op de oorspronkelijke functie van de rotstekeningen richt ik me op de paardafbeelding in figuur 6 en stel me in op het geven van een aura-reading hierover.

Zang en dans

Even later begin ik voor mijn geestesoog beelden te krijgen. Ik hoor gezangen en krijg beelden van een groep mannen die een lied zingen en een dans doen. Het lied gaat over de dieren waarop hun jacht gericht is en in de dans beelden ze deze dieren uit. Ze leven zich daarbij in, in hun prooidieren en beelden uit hoe die zich gedragen. Even later klinkt een heldere zangstem met een aanroep aan de goden dat ze hen mogen zegenen met een goede vangst. De mannen en hun vrouwen en kinderen, hebben behoefte aan vlees om zich goed te kunnen voeden. Deze gemeenschap heeft een zomerkamp opgeslagen bij de Coa-rivier aan de overkant van waar wij staan tijdens onze rondleiding. Ze hebben daar hutten gebouwd waar ze tijdelijk wonen. De mannen gaan er iedere keer op uit om een prooidier te vangen. Dat kunnen oerossen, paarden , herten, geiten, of andere dieren zijn. De zanger die de goden aanroept is een sjamaan. Hij beschikt over bijzondere gaven en krijgt daardoor beelden in zijn droom of waakbewustzijn die belangrijk zijn voor deze gemeenschap. Hij kan mensen behandelen die wonden hebben opgelopen of een ziekte hebben. Hij zegt dat er een visioen getekend moet worden. Een tekening van een visioen van een paard dat hij gehad heeft en op een rots moet worden getekend. Iemand uit de stam gaat dat doen. Het maken van die tekening is een precies werk, want als de tekening goed op de rotsen is vastgelegd en laat het dier dat getekend is, zich vangen.

Het maken van de tekening

De sjamaan gaat met een groepje mannen naar een vlakke rotspartij waarop een tekening getekend, eigenlijk ingekerfd kan worden. Terwijl de tekenaar bezig is wordt hij geïnstrueerd door de sjamaan die precies aangeeft hoe hij het beest in kwestie gezien heeft. Gezangen klinken al doende om de gunst van de goden af te smeken. Het kost de tekenaar moeite de tekening goed op de rots te zetten. Als de tekening uiteindelijk klaar is, wordt deze al zingend aan de goden opgedragen om te vragen succes te hebben bij de jacht. Daarna gaat de hele groep mannen een heel andere dans doen: de dans van de jacht.

De dans van de jacht

De mannen beelden in hun dans uit hoe ze met hun speren een prooi besluipen, aanvallen en doden. En dat laatste gaat gepaard met overwinningskreten. Allerlei jachttechnieken worden zo uitgebeeld tijdens deze dans en tenslotte wordt ook het eten van het vlees van het gedode dier uitgebeeld. De dans van de jacht wordt keer op keer herhaald zodat iedereen helemaal voorbereid is. De jagers hebben er zin in om op jacht te gaan, maar er is nog iets nodig, iemand in de gemeenschap moet een bijzondere droom over de jacht hebben gehad, voordat ze op jacht kunnen gaan.

Figuur 9: Kleine afbeelding van een dier waarvan de onderkant verdwenen is door  afbrokkeling van de rots

De droom van de jacht

Het duurt enkele dagen maar dan komt ‘s morgens iemand naar voren die zijn droom verteld. De droom geeft aan in welke richting ze op jacht moeten gaan, welke vluchtwegen de prooidieren kunnen nemen en door de jagers moeten worden afgesloten. De man van de droom wordt helemaal uitgevraagd zodat de jagers zo goed mogelijk weten hoe ze moeten jagen.

De jacht

Ze trekken het berggebied in langs voor hen bekende paden over een paar bergruggen naar en vallei. Een deel van de jagers stelt zich op bij een doorgang uit de vallei. Andere jagers gaan naar plekken elders in de vallei waar de wilde paarden mogelijk dit gebied binnen komen. Zo gauw er paarden in het dal komen, beginnen een groep jagers een drijfjacht en worden de dieren in de vallei opgejaagd naar de smalle uitgang. Daar weten jagers een paard te doden wat voor hen een enorme vangst is. Een jager loopt daarbij een beenwond op die later door de sjamaan verzorgd wordt. Het paard wordt in stukken gesneden zodat ze het kunnen vervoeren naar hun kampement. Een deel van de jagers gaan met vlees naar het kampement toe. Enkele jagers blijven bij de restanten van het paard achter. Later komen vanuit het kampement de jagers en vrouwen aan om nog meer stukken vlees af te snijden en naar het kampement mee te nemen. Ook botten worden meegenomen. Het vlees wordt verdeeld onder alle leden van de gemeenschap. Daar wordt een groot feestmaal aangericht en bij het vuur worden ‘s avonds nog liederen gezongen waarin de goden worden geprezen en opgehemeld.

Terugblik

De aura-reading maakt inzichtelijk waarom de rotstekeningen van de verschillende dieren gemaakt zijn. Het was onderdeel van het jachtritueel waarbij gefocust werd op een bepaald prooidier en de goden werden aangeroepen. Er zitten duidelijk spirituele elementen in  dit ritueel zoals het aanroepen van de goden, het krijgen van bijzondere dromen en het maken van een afbeelding van een prooidier om dit vervolgens aan de goden op te dragen voor een succesvolle jacht. Al eerder bij een aura-reading van rotstekeningen in Frankrijk (De verborgen grottekeningen van 17.000 jaar geleden in Les Eyzies) ben ik ingegaan op de mystieke techniek die hieraan ten grondslag ligt en nog steeds van waarde is. Voor mensen die vertrouwd zijn met creatieve visualisatietechnieken zijn er waarschijnlijk de nodige herkenningspunten in het verhaal van de rotstekeningen. Zoals dat je van datgene wat je wenst een beeld maakt en dat ‘loslaat’ in het ‘universum’. Dat helpt om tot realisatie van dat beeld te komen. Misschien wil je deze techniek zelf een keer proberen. Op de website van het KoendalinieNetwerk staat een gesproken meditatie waarmee je dat kan doen: Het maken van een mock-up.  In bovenstaand verhaal spelen ook de ‘goden’ oftewel spirituele gidsen of engelen een belangrijke rol. Zij inspireerden de sjamaan en de ‘dromer’.

Als we terugkijken op de theorieën over de functie van deze rotstekeningen lijkt de theorie over sjamanistische praktijken dicht in de buurt van de oorspronkelijke functie te komen. Van die functie kan gezegd worden dat de rotstekening een onderdeel van en mystieke visualisatietechniek was om een wens  in vervulling te laten gaan, in dit geval een succesvolle jacht. Maar als we naar de grote expressieve, ingekleurde rotstekeningen kijken (figuren 2, 3, en 6), die in het museum te zien zijn, kunnen we die ook als rotskunst beschouwen. Kunst en spiritualiteit (inspiratie) gaan hier samen!

Meer informatie

Meer onderzoeksverslagen over het oorspronkelijke functioneren van hunebedden, menhirs, steencirkels, wiegende stenen, cupules en zelfs van  grottekeningen die door middel van aura-reading tot stand zijn gekomen, zijn te vinden in de rubriek ‘Mijnhunebed’ op de website van het Hunebedcentrum te Borger en op de website van het KoendalinieNetwerk. Daar staat ook wat een aura-reading is. In het boek ‘Magische stenen, korte verhalen uit de hunebedtijd’ staan meer onderzoeksverslagen van aura-readingen van hunebedden. Daar komt ook de oorspronkelijke functie van de hunebedden naar voren: geen graftombes maar spirituele krachtplaatsen die doelbewust en met veel vernuft gebouwd en gebruikt werden. Ook wordt ingegaan op de mogelijkheden om de spirituele functie van hunebedden wetenschappelijk nader te onderzoeken. Wil je testen in hoeverre je een goed beeld hebt van de oorspronkelijke functie van hunebedden zoals die in de aura-readingen naar voren is gekomen? Dan kan je meedoen aan de Hunebedquiz. Veel succes ermee, want het is een uitdagende quiz!